Żywotność karuzeli: ile lat wytrzyma i koszt na rok

W normie EN 1176 nie ma ani jednej liczby lat. Nie ma jej też w przepisach budowlanych, które urządzenia placu zabaw traktują jako obiekty małej architektury. Pytanie „ile lat wytrzyma karuzela” nie ma więc odpowiedzi w dokumentach i jedyne, co da się zrobić uczciwie, to rozłożyć urządzenie na elementy, bo zużywają się w różnym tempie i z różnych powodów.

Ile lat wytrzyma karuzela na placu zabaw?

Żadna liczba lat nie wynika z normy. EN 1176-1 stawia wymagania wynikowe: badania wytrzymałościowe, stateczność, brak miejsc zakleszczenia, i nie definiuje okresu projektowego ani minimalnych grubości ścianek. Norma PN-EN 1176-7 opisuje kontrolę bieżącą, funkcjonalną co 1-3 miesiące i roczną podstawową, ale te kontrole dotyczą nadzoru nad urządzeniem i nic nie mówią o tym, ile ono przepracuje. Wymagania dla samych urządzeń obrotowych rozpisaliśmy w tekście o normie EN 1176-5.

Nasza gwarancja wynosi 2 lata i jest okresem handlowym, nie prognozą trwałości. Przewidywanej liczby lat pracy dla naszych urządzeń nie podajemy, bo nie mamy na nią pomiaru. Wymiary, wagę i głębokość fundamentu potwierdzamy mailem, dopiero po zmierzeniu egzemplarza z bieżącej produkcji.

Wiarygodne liczby w tym temacie są zawsze lokalne. Wynikają z karty przeglądów konkretnego urządzenia, z warunków, w jakich ono stoi, i z tego, kto je obsługuje. Dlatego dalej rozbijamy karuzelę na elementy, zamiast podawać jedną liczbę lat dla całości.

Dlaczego jedno urządzenie ma kilka różnych żywotności?

Bo każda część zużywa się z innego powodu i w innym tempie. Rozbicie urządzenia na grupy elementów jest jedynym sposobem, żeby przewidzieć, co się zepsuje pierwsze i czy da się to wymienić.

Pierwsze trzy wiersze to pozycje eksploatacyjne o przewidywalnym koszcie. Trzy ostatnie decydują o tym, czy urządzenie da się jeszcze naprawiać. Granica między kosztem utrzymania a wymianą urządzenia przebiega dokładnie w połowie tej tabeli i to jest cała mechanika decyzji opisanej w tekście o wymianie starego urządzenia.

Co w karuzeli zużywa się najpierw?

Łożysko centralne. Nie dlatego, że jest słabe, ale dlatego, że karuzela zmusza je do pracy w reżimie, pod który klasyczne obliczenia trwałości nie są robione.

Materiał techniczny STLE z 2020 roku opisuje to dla łożysk oscylacyjnych. Przy małych amplitudach ruchu, niskich prędkościach i dużych obciążeniach zanika film smarny, a smar zostaje ze strefy styku wypchnięty zamiast być przez nią przepychany. Zaczyna się wtedy zużycie powierzchniowe: najpierw fałszywe odciski Brinella, potem korozja cierna. Badania opublikowane w czasopiśmie Friction w 2024 roku dokładają szczegół, który dobrze opisuje karuzelę rozkołysywaną nogami: najbardziej niszczący jest skok mniejszy od szerokości strefy styku, czyli dokładnie takie drobne szarpnięcia. Zalecany środek zaradczy jest banalny i nic nie kosztuje: okresowy pełny obrót o 360 stopni, który rozprowadza smar na nowo.

Drugim czynnikiem jest woda. Dostaje się przez zużyte uszczelnienie, miesza się ze smarem, który przybiera wtedy mleczną barwę, i przyspiesza korozję bieżni. Atlas uszkodzeń Timkena wskazuje zużyte albo uszkodzone uszczelnienia jako typową przyczynę korozji i wżerów. Dokładnej zależności między ilością wody w smarze a trwałością łożyska tu nie podajemy: liczby krążące w literaturze pochodzą z badań olejów przemysłowych i nie przenoszą się wprost na węzeł karuzeli stojącej w piaskownicy. Istotne jest to, że uszkodzenia od wody przebiegają cicho i widać je dopiero przy demontażu.

Trzecim jest piasek, czyli to, na czym karuzela zwykle stoi. Cząstki wnikają w miękką powierzchnię i ścierają przeciwbieżną. Atlas Timkena nazywa objawy wprost: zanieczyszczenie ścierne daje wzdłużne żłobkowanie bieżni i punktowe odpryski. Uszczelnienie jest w tym łańcuchu najtańszym elementem i najczęściej pomijanym.

Interwał smarowania nie wynika z normy, tylko z instrukcji konkretnego urządzenia i tam trzeba go sprawdzić. Konstrukcje różnią się także punktem smarowania: w jednych jest to smarowniczka, w innych otwór w platformie, a część węzłów łożyskowych jest zamknięta i bezobsługowa. Wspólne jest jedno: piasek i woda skracają ten interwał w stosunku do warunków czystych, a odgłos dochodzący z łożyska jest powodem do smarowania od razu, nie w najbliższym terminie.

Co decyduje o trwałości konstrukcji stalowej?

Zapas materiału, jakość spoin w węzłach i kolejność warstw powłoki. Żadnej z tych trzech rzeczy nie da się odczytać z ceny.

EN 1176 nie podaje minimalnych grubości ścianek ani gatunków stali, więc sama grubość nie dowodzi zgodności z normą. Jest natomiast zapasem na korozję, bo rdza zabiera przekrój od zewnątrz, a w elementach zamkniętych i nieodwodnionych również od wewnątrz. Przekrojów i grubości ścianek w naszych urządzeniach nie publikujemy, podajemy je mailem przed zamówieniem. Jeśli porównujesz oferty, pytaj o te wymiary każdego dostawcę i porównuj je między sobą, bo liczby z katalogu jednego producenta nie są standardem branżowym ani wymaganiem normy.

Do wymiaru nominalnego dochodzi tolerancja wykonania. Normy wyrobu dla kształtowników zamkniętych, EN 10210-2 dla wyrobów gorąco wykonywanych i EN 10219-2 dla formowanych na zimno, dopuszczają odchyłkę grubości ścianki, a jej wartość zależy od wyrobu i grubości i trzeba ją odczytać z tabel normy. Skutek praktyczny jest taki, że grubość nominalna to wartość, od której wolno odjąć. Przy cienkościennym słupku odejmuje się realna część zapasu, jeszcze przed pierwszym dniem pracy urządzenia.

Spoiny są drugim miejscem, w którym karuzela różni się od urządzenia nieruchomego. Pracuje pod obciążeniem zmiennym, a w połączeniach spawanych o zmęczeniu decyduje zakres naprężeń, nie samo obciążenie maksymalne. Dopuszczalne wymiary wad ogranicza EN 1090-2 przez poziomy jakości z EN ISO 5817, a jeśli w zamówieniu nikt nie wpisał klasy wykonania, domyślnie obowiązuje EXC2, czyli poziom jakości C. Oględziny obejmują sto procent długości wszystkich spoin, więc to kontrola realna. Wady płaskie, takie jak przyklejenie, są dla oka niewidoczne, dopóki nie wychodzą na powierzchnię, i to one wymagają badań nieniszczących.

Trzecią sprawą jest powłoka. Cynkowanie ogniowe odbywa się w kąpieli o temperaturze, przy której stal przejściowo traci część granicy plastyczności, dlatego elementy wychodzą odkształcone, jeśli naprężenia po spawaniu i gięciu nie rozkładają się symetrycznie. Przekroje zamknięte muszą mieć otwory wlotowe i odpowietrzające, inaczej nie wolno ich zanurzyć. Zasady konstruowania pod cynkowanie opisują wytyczne Galvanizers Association i Feuerverzinken. W naszej ofercie stal ocynkowana razem z malowaniem proszkowym występuje w Karuzeli Kołowej Trzmiel, pozostałe trzy urządzenia mają w karcie malowanie proszkowe na stali. Różnicę między warstwą cynku a lakierem proszkowym i to, co się dzieje po odprysku, rozpisaliśmy w tekście o malowaniu proszkowym i ocynku.

Jak policzyć koszt karuzeli w przeliczeniu na rok?

Przez dodanie pozycji jednorazowych i powracających, a potem podzielenie sumy przez liczbę lat, którą przyjmujesz sam. Tej liczby nie ma w normie i my jej nie podajemy, więc każdy koszt roczny jest rachunkiem na własnym założeniu i trzeba o tym pamiętać, pokazując wynik radzie czy organowi prowadzącemu.

Przykład na pierwszej pozycji, z dzielnikiem przyjętym wyłącznie dla pokazania rachunku. Karuzela Tarczowa za 4 979,86 zł przy dziesięciu latach daje 498 zł rocznie z samej ceny zakupu, Karuzela Kołowa Trzmiel za 5 976,89 zł daje 598 zł. Różnica między tymi dwoma urządzeniami to 100 zł na rok przy tym samym dzielniku, a przy innej liczbie lat obie kwoty zmieniają się proporcjonalnie. Dzielnik rozstrzyga tu więcej niż cena.

Dla porównania pozycja powracająca: w tych samych dziesięciu latach nadzór to od czterdziestu do stu dwudziestu kontroli funkcjonalnych i dziesięć kontroli podstawowych, do tego konserwacja i naprawy, których terminu nikt z góry nie zna. Przy wyborze między urządzeniami o zbliżonej cenie więcej waży więc to, czy części da się wymienić osobno, niż 100 zł różnicy w cenie katalogowej. Rozbicie samej ceny na składniki jest w tekście o tym, ile kosztuje karuzela na plac zabaw, a warunki montażu własnego w tekście o montażu własnym i z ekipą.

Dlaczego tańsze urządzenie potrafi wyjść drożej?

Bo różnica w cenie zakupu bywa mniejsza niż koszt jednej naprawy, której nie da się zrobić na miejscu, razem z przestojem. Oto miejsca, w których urządzenia o podobnej cenie katalogowej realnie się różnią, a karta produktu zwykle o nich milczy.

• Ścianka dobrana przy dolnej granicy tolerancji. Zgodna z normą wyrobu, ale z mniejszym zapasem na korozję.
• Powłoka bez cynku pod lakierem. Po odprysku na samej stali korozja startuje od razu, przy warstwie cynku pod lakierem zostaje jeszcze jedna bariera.
• Czarne łączniki w miejscach wystawionych na deszcz. Materiał łączników pracujących na zewnątrz to pytanie, które warto zadać każdemu dostawcy wprost, w odniesieniu do konkretnego urządzenia.
• Łożysko zabudowane bez możliwości wymiany albo wymienne tylko jako kompletny zespół z wrzecionem. To dwa różne scenariusze naprawy i dwa różne czasy przestoju.
• Czas dostawy części po kilku latach. Pytanie brzmi: czy część jest magazynowana, czy powstaje na zamówienie, i co się dzieje, gdy producent zniknie z rynku.
• Niekompletna dokumentacja. Bez instrukcji nie znasz momentów dokręcania ani dopuszczalnej liczby użytkowników, a bez atestu trudno obronić urządzenie przy kontroli. Co powinno przyjechać razem z urządzeniem, zebraliśmy w tekście o dokumentach przy zakupie karuzeli.

Kiedy naprawa karuzeli przestaje się opłacać?

Gdy spełnione są dwa warunki naraz: koszt naprawy przekracza mniej więcej połowę ceny nowego urządzenia i po naprawie nie zostaje dużo czasu pracy. Pierwszy warunek jest policzalny, ale tylko wtedy, gdy masz wycenę naprawy na piśmie, bo kosztów napraw nie publikuje ani norma, ani my.

Przy urządzeniu, którego nowa cena zaczyna się poniżej 5 000 zł, ten próg zapada szybciej, niż się wydaje, bo w wycenie naprawy węzła obrotowego siedzi robocizna i dojazd serwisu. Wtedy decyduje drugi warunek, a odpowiedź na niego jest w karcie przeglądów. Historia wpisów pokazuje, co już wymieniano, jak szybko wrócił ten sam objaw i czy element jest naprawiany po raz pierwszy. Jeśli ten sam węzeł wraca drugi raz w krótkim odstępie, to zwykle zapowiedź wymiany całego urządzenia, rozłożonej tylko na faktury za serwis.

Niezależnie od rachunku są trzy sytuacje, w których naprawy nie da się obronić: ubytek materiału w przekroju nośnym, brak części zamiennych i brak dokumentacji. Każda z nich oznacza, że po naprawie nikt nie będzie w stanie powiedzieć, na jakie obciążenia urządzenie jest dopuszczone. Rozpisaliśmy te sytuacje razem z rachunkiem w tekście o wymianie starego urządzenia, a porównanie trwałości metalu i drewna przez dziesięć lat jest w tekście metal czy drewno na placu zabaw.

Co realnie wydłuża życie karuzeli?

Pięć czynności, z których żadna nie jest droga, i jeden zapis, bez którego pozostałe trudno wykazać przy kontroli.

1. Smarowanie w interwale z instrukcji dostarczonej razem z urządzeniem i w punkcie, który ta instrukcja wskazuje. Interwały i punkty smarowania różnią się między konstrukcjami, więc jednej liczby dla wszystkich karuzel nie ma. Gdy z łożyska wychodzi odgłos, smarujesz od razu, nie w najbliższym terminie.
2. Pełny obrót o 360 stopni, gdy urządzenie długo stoi nieużywane. Rozprowadza smar po bieżni i jest środkiem zaradczym wprost zalecanym dla łożysk pracujących oscylacyjnie.
3. Wymiana uszczelnień, zanim pójdzie łożysko. Atlas Timkena wskazuje zużyte lub uszkodzone uszczelnienia jako typową przyczynę korozji i wżerów na bieżni, a uszczelnienie jest w tym zestawie najtańszą częścią.
4. Odkopanie fundamentu i obejrzenie strefy przygruntowej przy kontroli podstawowej. Korozja zaczyna się tam pod poziomem gruntu, więc oględziny z góry jej nie wychwycą, a to przekrój nośny, czyli element, którego wymienić się nie da. Zdjęcie przy każdej takiej kontroli ułatwia porównanie stanu rok do roku.
5. Zaprawianie odprysków lakieru i dokręcanie łączników od razu po stwierdzeniu. Luźne nakrętki, wystające gwinty bez kołpaka i brakujące osłony śrub wracają w wykazach uchybień, które zebraliśmy w tekście o najczęstszych nieprawidłowościach na placach zabaw. Harmonogram czynności przy karuzeli i huśtawce jest w tekście o konserwacji karuzeli, a czynności na zimę w tekście o zimowaniu placu zabaw.
6. Wpis do karty przeglądów po każdej z tych czynności. Historia urządzenia jest jedyną podstawą, na której da się ocenić, ile zostało, i jedynym dokumentem, o który pyta ubezpieczyciel po zdarzeniu. Rodzaje kontroli i odpowiedzialność za nie opisaliśmy w tekście o przeglądach placu zabaw.