Szczeliny w karuzeli: jakie wymiary są zakazane

Sonda o średnicy 8 mm, druga o średnicy 25 mm, suwmiarka i taśma. Tyle wystarczy, żeby kontrola wypisała uwagę do karuzeli, która stoi trzeci rok i nikomu nie zrobiła krzywdy. Zakleszczenia sprawdza się przyrządem, nie oceną wzrokową, więc wynik jest dwustanowy: sonda przechodzi albo nie przechodzi. Nie ma tu miejsca na „wygląda solidnie”.

Dlaczego w karuzeli szczeliny ocenia się ostrzej niż w innych urządzeniach?

Bo dziecko trafia w otwór z prędkością. W urządzeniach nieruchomych część wymagań dotyczących zakleszczeń ma próg wysokości: kryterium palca stosuje się do otworów, których dolna krawędź leży wyżej niż 1000 mm nad strefą przyziemienia, a kryterium głowy i szyi do otworów o dolnej krawędzi powyżej 600 mm. Założenie jest takie, że niżej dziecko zdąży się podeprzeć i samo wyjdzie.

Na obracającej się konstrukcji to założenie się nie trzyma. Dlatego wydanie EN 1176-5 z 2019 roku rozszerzyło wymagania dotyczące zakleszczeń na wszystkie otwory i prześwity w obracającej się konstrukcji, niezależnie od wysokości ich umieszczenia. Wyjątkiem jest prześwit nad gruntem, który dostał własne wymagania. To jedna z tych zmian, które nie widać w wyglądzie urządzenia, ale widać w wyniku kontroli: karuzela zaprojektowana pod starsze wydanie może dzisiaj nie przejść badania w miejscu, które wcześniej było poza zakresem.

Drugi powód jest formalny. Karuzela należy do urządzeń z ruchem wymuszonym, a dla tej kategorii kryterium palca obowiązuje bez progu wysokości także w części ogólnej normy. Te same przepisy są zresztą powodem, dla którego karuzela zawsze wymaga nawierzchni amortyzującej, nawet przy niskiej platformie. Rozpisaliśmy to w tekście o nawierzchni pod karuzelę.

Jakie wymiary szczelin są zakazane, a jakie dopuszczalne?

Norma nie opisuje „bezpiecznej szczeliny”. Opisuje cztery rodzaje zakleszczenia i dla każdego podaje osobne kryterium, bo palec, stopa, głowa i sznurek od kaptura zachowują się inaczej. Karuzelę bada się wszystkimi czterema.

Dlaczego pręt 8 mm nie może przejść, a 25 mm musi?

Bo między tymi dwiema wartościami leży szczelina, która palec wpuszcza i nie oddaje. Osiem milimetrów to mniej więcej palec małego dziecka. Jeśli taki palec wejdzie, a otwór jest za ciasny, żeby wyszedł razem ze stawem, mechanizm urazu działa sam: dziecko szarpie ręką, obracająca się platforma ciągnie je w drugą stronę, a palec zostaje w otworze. Dwadzieścia pięć milimetrów to wymiar, przy którym palec i staw przechodzą na drugą stronę bez klinowania się.

Dlatego kryterium jest dwuczęściowe, a nie jednostronne. Otwór może być mały albo wyraźnie duży, nie może być pośredni. Zwolnienie dla dużych otworów ma przy tym warunek, o którym łatwo zapomnieć przy ocenie wzrokowej: za otworem nie może być dostępu do innego miejsca zakleszczenia. Otwór 30 mm w blasze, za którym palec trafia w szczelinę 10 mm między dwoma profilami, nie spełnia wymagania, chociaż sonda 25 mm przez samą blachę przechodzi swobodnie.

Osobne kryterium mają szczeliny, które zmieniają wymiar podczas użytkowania: zawias, ruchome siedzisko, prześwit między częścią obrotową a nieruchomą. Taka szczelina musi mieć co najmniej 12 mm w każdym położeniu albo mniej niż 8 mm w każdym położeniu. Dolna granica jest tu wyższa niż przy szczelinach stałych, bo szczelina, która się zamyka, nie tylko zatrzymuje palec, ale go zaciska.

Do tego dochodzą dwa wymagania, które w praktyce psują najwięcej urządzeń po kilku latach. Końce rur i profili mają być zamknięte, bo otwarty koniec rury to otwór o jakimś konkretnym wymiarze, zwykle z ostrą krawędzią. A pokrywy i zaślepki mają dawać się zdejmować tylko narzędziem. Zaślepka, którą wyciąga się palcami, znika z urządzenia w jedno popołudnie i nikt tego nie zapisuje.

Co to prześwit nad gruntem i dlaczego przedział 110-400 mm jest zakazany?

Prześwit to odległość między ruchomymi częściami konstrukcji a powierzchnią placu zabaw. Dla obrotowej platformy umieszczonej nad gruntem norma dopuszcza dwa przedziały: od 60 do 110 mm albo co najmniej 400 mm, mierzone na krawędzi zewnętrznej. Wszystko pomiędzy jest niedopuszczalne.

Logika jest taka sama jak przy palcu, tylko w innej skali. Do 110 mm pod platformę nie wejdzie nic poza stopą, a stopa, która tam wjedzie, nie wciągnie za sobą reszty ciała. Powyżej 400 mm dziecko mieści się pod platformą całe i obracająca się konstrukcja po nim nie przejedzie. Przedział pośredni jest najgorszy z możliwych: noga albo ramię wchodzi pod platformę do połowy i zostaje tam, gdy karuzela się obraca. Przy prześwicie od 60 do 110 mm norma dodaje warunek dla spodu platformy: na odcinku co najmniej 300 mm od krawędzi w stronę osi nie może tam być elementów grożących urazem.

Wymagań prześwitu nie stosuje się, gdy spód platformy zbiega się stożkowo w stronę osi, bo wtedy nie ma pod nią kieszeni, w którą można wjechać kończyną. To jedno z nielicznych miejsc, gdzie norma zamiast wymiaru podaje kształt.

Gdzie w karuzeli wkręcają się włosy i sznurki?

Przy osi i w szczelinach połączeń. Gdy użytkownik obraca się względem nieruchomej osi albo oś obraca się niezależnie od użytkownika, norma wymaga osi o średnicy co najmniej 75 mm i zakrycia szczelin połączeń. Gruba oś nie nawija włosów tak jak cienki trzpień: przy większym obwodzie włos ślizga się po powierzchni, zamiast zdążyć się na niej owinąć w kilku obrotach.

Część ogólna normy stawia wymaganie szerzej: osie i części obrotowe mają być zbudowane tak, by zapobiegać nawijaniu odzieży i włosów, a uwaga do tego punktu wskazuje odpowiednie pokrycie albo ekrany ochronne. Badanie guzikiem z załącznika D przypisane jest zjeżdżalniom, drążkom do zsuwania się i dachom, nie karuzelom. Dla karuzeli to wymaganie realizuje się konstrukcją, więc nie ma testu, który pozwoliłby odhaczyć ten punkt na placu. Ocenia się rozwiązanie, nie wynik pomiaru.

Praktyczny wniosek dotyczy nie urządzenia, tylko tablicy z regulaminem: sznurek od kaptura, szalik i długie rozpuszczone włosy to trzy rzeczy, o których warto na niej napisać. Co jeszcze powinno się na niej znaleźć, opisaliśmy w tekście o regulaminie placu zabaw.

Co z osłonami mechanizmu?

Wprost wymaga ich tylko jeden typ karuzeli: ta na torze albo napędzana. Dla niej norma każe osłonić ze wszystkich stron napędy łańcuchowe, zębate i wały przegubowe, przy czym dostępne otwory w osłonach mają być mniejsze niż 5 mm w jednym z kierunków. Szczelina między korbą albo pedałami a osłonami i elementami nieruchomymi ma wynosić do 5 mm albo co najmniej 12 mm, bez zmienności. Osłony zdejmuje się tylko narzędziem i mają być zabezpieczone przed przypadkowym oderwaniem. Szczelina między osłoną koła a prowadnicą ma wynosić do 8 mm, a prowadnice leżą równo z powierzchnią placu.

Dla klasycznej karuzeli z osią pionową takiego osobnego wymagania w normie nie ma. Ochronę mechanizmu realizują tu dwa inne przepisy: zakaz miejsc zmiażdżenia i ścięcia wraz z wymogiem 400 mm prześwitu tam, gdzie części ruchome mogą stanowić zagrożenie, oraz wymóg zakrycia szczelin połączeń i osi o średnicy co najmniej 75 mm. Stąd wynika praktyczna rada przy rozmowie z dostawcą: pytanie „czy mechanizm jest osłonięty” jest mniej precyzyjne niż pytanie o prześwit mierzony na krawędzi zewnętrznej i o to, czy szczeliny przy osi są zakryte.

Co sprawdzić przy odbiorze karuzeli?

1. Zmierz prześwit na krawędzi zewnętrznej platformy w czterech punktach obwodu. Plac rzadko jest idealnie wypoziomowany, a wystarczy jeden punkt poza przedziałem.
2. Zapisz poziom nawierzchni, od którego liczyłeś prześwit. Przy piasku i zrębkach to ten poziom decyduje o zgodności, nie dno warstwy ani nie krawędź fundamentu.
3. Przejdź sondą 8 mm po wszystkich szczelinach platformy, siedzisk, poręczy i połączeń śrubowych. Każde miejsce, w które sonda wchodzi, sprawdź sondą 25 mm.
4. Szczeliny zmienne sprawdź w skrajnych położeniach części ruchomych, nie w jednym. To najczęściej pomijany krok, bo w położeniu spoczynkowym wszystko wygląda dobrze.
5. Sprawdź końce rur i profili. Mają być zamknięte, a zaślepki nie mają dać się wyjąć ręką.
6. Sprawdź zakrycie szczelin przy osi i średnicę samej osi.
7. Przejdź po krawędziach natarcia stanowisk. Norma każe badać je pierścieniem na wystające elementy, w wolnej przestrzeni do wysokości 1800 mm.
8. Sprawdź, czy strefa przyziemienia karuzeli nie nachodzi na strefy innych urządzeń. Dla karuzel z osią pionową, z obrotowymi siedziskami, podwieszanych i dużych dysków obrotowych nakładanie się stref jest niedopuszczalne. Ile to konkretnie terenu, policzyliśmy w tekście o strefie bezpieczeństwa karuzeli.
9. Wpisz zmierzone wartości do protokołu kontroli pomontażowej, z datą i nazwiskiem osoby, która mierzyła. Protokół ze zdaniem „bez uwag” nie jest dowodem na nic, bo przy następnym przeglądzie nie będzie się go do czego porównać. Co jeszcze ma zawierać protokół, rozpisaliśmy w tekście o protokole odbioru placu zabaw.

Jak zmieniają się szczeliny podczas eksploatacji?

Urządzenie zgodne w dniu odbioru może przestać być zgodne, chociaż nikt go nie dotknął. Działają na to cztery mechanizmy i każdy z nich jest mierzalny, więc każdy wyjdzie przy kontroli.

• Zużyte łożysko centralne daje luz pionowy. Prześwit, który po montażu mieścił się w przedziale, zaczyna się zmieniać pod obciążeniem, a w połączeniach pojawiają się szczeliny zmienne tam, gdzie wcześniej były stałe.
• Nawierzchnia sypka wędruje. Pod karuzelą piasek wymiata się na zewnątrz, a przy krawędzi strefy narasta. Prześwit liczony od poziomu placu rośnie w środku i maleje przy krawędzi, i to bez żadnej zmiany w samym urządzeniu.
• Korozja i odkształcenie zmieniają geometrię. Wygięte ramię albo ubytek przekroju w miejscu spoiny przesuwa wymiar szczeliny o te kilka milimetrów, które decydują.
• Giną zaślepki i osłony. Otwarty koniec rury po wypadniętej zaślepce to gotowy otwór o wymiarze z przedziału zakazanego, a wymiana zaślepki jest najtańszą naprawą, jaka się przy karuzeli zdarza.

Norma PN-EN 1176-7 przewiduje trzy rodzaje kontroli: bieżącą, funkcjonalną co 1-3 miesiące i podstawową raz w roku. Pomiary szczelin i prześwitu mieszczą się w funkcjonalnej, bo wymagają przyrządów i dostępu pod platformę. Harmonogram i podział odpowiedzialności opisaliśmy w tekstach o przeglądach placu zabaw i o konserwacji karuzeli.

Co zrobić, gdy szczelina jest za duża albo za mała?

Pierwsza droga to wymiana elementu u producenta, najtańsza, jeśli urządzenie jest jeszcze w produkcji i część da się zamówić pojedynczo. Druga to osłona albo pokrycie, które staje się częścią urządzenia: zdejmowane tylko narzędziem, opisane w dokumentacji i uzgodnione z wytwórcą. Trzecia dotyczy wyłącznie prześwitu przy nawierzchni sypkiej, bo tam poprawienie poziomu piasku albo zrębków bywa całą naprawą i nie wymaga dotykania konstrukcji. Jeśli żadna z trzech nie wchodzi w grę, urządzenie wyłącza się z użytkowania fizycznie, a nie tabliczką.

Dlaczego ten punkt tak często wraca w uwagach kontroli?

Z trzech powodów, z których żaden nie dotyczy jakości wykonania urządzenia. Pierwszy: zakleszczenia się mierzy. Kontrolujący nie musi nikogo przekonywać, że szczelina jest zbyt szeroka, wkłada sondę i wpisuje wynik. Przy większości innych uwag jest miejsce na dyskusję, tutaj nie ma.

Drugi: wymiar zmienia się sam, przez zużycie łożyska i przez wędrującą nawierzchnię. Urządzenie przechodzi odbiór i nie przechodzi kontroli trzy lata później, chociaż nikt nic z nim nie robił. Trzeci: w dokumentacji placów prawie nigdy nie ma zapisanych zmierzonych wartości, więc nie da się pokazać, że coś się zmieniło, ani kiedy. Zostaje sama uwaga, bez historii. Inne powtarzające się uchybienia zebraliśmy w tekście o najczęstszych nieprawidłowościach na placach zabaw.

Jak to wygląda w naszych karuzelach?

Produkujemy cztery urządzenia metalowe wykonane zgodnie z EN 1176: trzy karuzele z osią pionową i huśtawkę ważkę. Konstrukcje są ze stali, z malowaniem proszkowym, a Karuzela Kołowa Trzmiel dodatkowo z ocynkiem. Trzy karuzele mają podaną strefę bezpieczeństwa 2 m od krawędzi urządzenia, co jest zgodne z minimalnym wymiarem wolnej przestrzeni, jaki norma przewiduje dla karuzel z osią pionową. Co dokładnie znaczy atest, który dostajesz razem z urządzeniem, wyjaśniliśmy w tekście o ateście EN 1176.

Karuzela Tarczowa ma w konstrukcji blachę perforowaną i to właśnie przy niej pytanie o sondę 8 mm pojawia się najczęściej. Perforacja jest polem otworów, więc średnica otworu i przekrój materiału są w takim urządzeniu parametrem konstrukcyjnym, a nie wzorem dekoracyjnym. Jeśli potrzebujesz tych liczb do projektu placu albo do protokołu, podamy je mailem dla egzemplarza z bieżącej produkcji.

Tą samą drogą potwierdzamy wymiary obrysu, wagę urządzenia i głębokość fundamentu. Nie podajemy ich w karcie produktu, dopóki nie zmierzymy egzemplarza, który faktycznie pojedzie na plac, bo do wniosku o zgłoszenie i do rysunku zagospodarowania potrzebne są wartości rzeczywiste, nie katalogowe. Przy planowaniu terenu przydaje się jeszcze jedna liczba poza wymiarem urządzenia: wysokość swobodnego upadku, od której zależy grubość nawierzchni. Dla karuzel norma ogranicza ją do 1000 mm.