PN-EN 1176-5: czego norma wymaga od karuzeli

Norma PN-EN 1176 ma kilka części i karuzela odpowiada przed dwiema naraz. Wymagania ogólne, te same dla huśtawki i dla linarium, są w części 1. Wszystko, co wynika z tego, że urządzenie się kręci, zebrano w części 5. Pytanie o atest pada w rozmowie wcześniej niż pytanie o numer części, ale przy odbiorze liczy się właśnie ta druga rzecz.

Czym jest część 5 normy PN-EN 1176?

Wydanie europejskie EN 1176-5:2019 zostało zatwierdzone przez CEN 12 sierpnia 2019, zastąpiło wydanie z 2008 roku, a kraje członkowskie miały je wdrożyć do kwietnia 2020. Polskie oznaczenie brzmi PN-EN 1176-5:2020-03 i razem z PN-EN 1176-1:2017-12 pojawia się w wykazie norm powołanych w projekcie rozporządzenia Ministra Rozwoju i Technologii z czerwca 2025.

Zakres jest sformułowany funkcjonalnie, nie przez nazwę handlową urządzenia. Część 5 obejmuje karuzele przeznaczone do montażu stałego, do użytku przez dzieci. Jeśli obrót nie jest główną funkcją zabawy, wymagania stosuje się odpowiednio, czyli w tym zakresie, w jakim mają sens. Z zakresu wyłączono karuzele z napędem silnikowym, karuzele wesołego miasteczka i bębny wspinaczkowe. Podlegają one innym przepisom.

Wydanie z 2019 roku zmieniło jedną rzecz, która ma praktyczne znaczenie przy małych urządzeniach: objęło karuzele wszystkich rozmiarów o głównej funkcji obrotowej. Ze starszych wydań zniknął próg średnicy 500 mm, poniżej którego urządzenie było poza zakresem. Dla wolnostojącej karuzeli o średnicy mniejszej niż 500 mm norma ma dziś osobny punkt: traktuje ją jako urządzenie bez ruchu wymuszonego, wymaga słupa centralnego wystającego co najmniej 775 mm nad platformę i badania wytrzymałości siłą 1000 N przez 300 sekund na tej wysokości, z odkształceniem trwałym nie większym niż 10 mm.

Czym część 5 różni się od części 1?

Część 1 ustala poziom podstawowy dla całego placu zabaw. Część 5 w kilku miejscach ten poziom zaostrza, bo przy obrocie pojawia się siła odśrodkowa, a użytkownik opuszcza urządzenie z prędkością poziomą. Poniżej zestawienie tych miejsc, w których karuzela ma inne wymagania niż urządzenie nieruchome.

Z tabeli wynikają dwie rzeczy. Karuzela jest urządzeniem niskim z wyboru normy, bo wysokość swobodnego upadku ograniczono przy niej do 1000 mm. I zapas miejsca liczy się przy niej inaczej niż wokół huśtawki, o czym rozpisaliśmy się w tekście o strefie bezpieczeństwa karuzeli.

Jakie typy karuzel rozróżnia norma?

Część 5 dzieli urządzenia obrotowe na typy oznaczone literami i każdemu przypisuje własny zestaw wymagań. Przypisanie konkretnego urządzenia do typu robi jednostka wydająca atest, więc to z atestu, a nie z katalogu, wynika, który zestaw zastosowano.

Trzy karuzele z naszej produkcji, kołowa, tarczowa i krzyżowa, mają atest EN 1176 i strefę bezpieczeństwa 2 m od krawędzi urządzenia. Różnice konstrukcyjne między nimi opisaliśmy w tekście karuzela kołowa, krzyżowa czy tarczowa. Wymiarów, masy i głębokości fundamentu nie podajemy w kartach produktów, potwierdzamy je mailem przed zamówieniem.

Ile wynosi prześwit pod platformą karuzeli?

To najbardziej konkretne i najczęściej łamane wymaganie całej części 5. Prześwit, w normie definiowany jako odległość między ruchomymi częściami konstrukcji a powierzchnią placu, nie może wypaść w zakresie od 110 do 400 mm. Dopuszczalne są dwa przedziały: od 60 do 110 mm albo co najmniej 400 mm.

Logika jest prosta. Poniżej 110 mm noga dziecka pod platformę nie wejdzie, powyżej 400 mm wejdzie i wyjdzie swobodnie. Pomiędzy mieści się szczelina, z której nie da się nogi wyciągnąć, gdy platforma się kręci.

Praktyczna konsekwencja dotyczy zarządcy, nie producenta. Prześwit mierzy się od poziomu placu, więc nawierzchnia sypka, która po dwóch sezonach podniosła się pod platformą albo wybrała się spod niej, zmienia wynik pomiaru. Urządzenie odebrane jako zgodne może przy kontroli funkcjonalnej wypaść w zakresie wykluczonym, choć nikt w nim nic nie zmieniał. Wyrównanie nawierzchni pod karuzelą jest czynnością konserwacyjną, nie kosmetyczną, i wpisaliśmy ją do listy w tekście o konserwacji karuzeli.

Dlaczego przy karuzeli zakleszczenia bada się inaczej?

Bo dziecko nie może się cofnąć. Przy urządzeniu nieruchomym wymagania dotyczące zakleszczeń są powiązane z wysokością, na jakiej otwór się znajduje, bo niżej położone otwory dziecko opuszcza samo. Na obracającej się konstrukcji siła odśrodkowa dociska je do przeszkody i dlatego w wydaniu z 2019 roku wymagania dotyczące zakleszczeń rozszerzono na wszystkie otwory i prześwity w obracającej się konstrukcji, bez względu na wysokość ich umieszczenia. Wyjątkiem jest sam prześwit nad gruntem, który ma własne przedziały.

Stosuje się przy tym punkty części 1 dotyczące głowy i szyi, odzieży i włosów, stopy i nogi oraz palców. Najczęściej spotykane wartości z tych badań:

• Palec: pręt o średnicy 8 mm nie może przechodzić przez minimalny przekrój otworu, a jeśli przechodzi, musi przejść także pręt 25 mm. Szczeliny zmieniające się w trakcie użytkowania mają mieć co najmniej 12 mm w każdym położeniu albo mniej niż 8 mm w każdym położeniu.
• Włosy: gdy użytkownik obraca się względem nieruchomej osi albo oś obraca się niezależnie od użytkownika, oś musi mieć średnicę co najmniej 75 mm, a szczeliny połączeń mają być zakryte lub osłonięte.
• Stopa i noga: szczeliny na powierzchniach do chodzenia i biegania do 30 mm, mierzone poprzecznie do głównego kierunku ruchu. Nie dotyczy powierzchni nachylonych bardziej niż 38 stopni.
• Głowa i szyja: dostępne, całkowicie zamknięte otwory o dolnej krawędzi powyżej 600 mm bada się szablonami. Otwory nie mogą zbiegać się ku dołowi pod kątem mniejszym niż 60 stopni.
• Końce rur muszą być zamknięte, a pokrywy i osłony zdejmowalne wyłącznie narzędziem.

Z części 1 dochodzi wymaganie, o które najłatwiej potknąć się przy modyfikacji starego urządzenia: między częściami ruchomymi oraz między ruchomymi i nieruchomymi nie mogą powstawać miejsca zmiażdżenia i ścięcia. Dospawana poręcz albo blacha, która z platformą styka się tylko w jednym położeniu, tworzy dokładnie takie miejsce.

Jaka nawierzchnia i jaka strefa upadku przy karuzeli?

Nawierzchnia amortyzująca pod karuzelą jest obowiązkowa zawsze. Część 5 wymaga, żeby nawierzchnia w strefie przyziemienia odpowiadała co najmniej wysokości swobodnego upadku urządzenia, ale nigdy nie mniej niż odpowiednik 600 mm. Niezależnie od tego część 1 nakazuje nawierzchnię amortyzującą na całej strefie przyziemienia pod urządzeniami z ruchem wymuszonym i wymienia karuzele wprost. Dwa niezależne punkty prowadzą do tego samego wniosku: karuzela na zwykłym gruncie nie przejdzie odbioru, nawet jeśli jest bardzo niska.

Przykłady materiałów i grubości warstw są w tabeli części 1. Trawa z warstwą gleby pokrywa upadek do 1000 mm. Zrębki, kora, piasek i żwir przy warstwie 200 mm pokrywają do 2000 mm, a przy warstwie 300 mm do 3000 mm. Dla materiałów sypkich warstwę wykonuje się o 100 mm grubszą, z zapasem na ubicie i rozwianie. Koszty i wymagania utrzymania tych nawierzchni porównaliśmy w tekście o nawierzchni pod karuzelę.

Druga sprawa to wielkość i położenie strefy. Minimalna wolna przestrzeń wokół obrotowych siedzisk i karuzeli platformowej to 2000 mm, wokół dużego dysku obrotowego 3000 mm. Norma zaznacza osobno, że przy karuzelach, gdzie użytkownik obraca się z prędkością poziomą, strefa upadku może wymagać powiększenia. To nie jest zapis o prędkości urządzenia, tylko o tym, że dziecko wypadające z karuzeli nie spada pionowo, a leci po łuku.

Strefy przyziemienia obrotowych siedzisk, karuzeli platformowej, karuzeli podwieszanej i dużego dysku nie mogą się nakładać na strefy przyziemienia innych urządzeń. Wydanie z 2019 roku dopuszcza nakładanie tylko przy karuzeli na torze i przy czaszy. Na małych placach właśnie ten zapis najczęściej zmusza do przesunięcia urządzenia albo rezygnacji z jednego z dwóch.

Co norma wymaga od zakotwienia i nośności karuzeli?

Karuzela jest jedynym urządzeniem na placu, które sprawdza się na wyrywanie do góry. Załącznik normatywny części 5 opisuje badanie: siłę 500 N przykłada się w górę, równolegle do osi obrotu, i sprawdza, czy konstrukcja nośna się nie oderwie, mierząc przy tym przemieszczenie. Powód jest praktyczny. Dzieci wiszą na krawędzi platformy i ciągną ją w górę, a łożysko centralne przenosi te siły na fundament.

Liczbę użytkowników norma wyznacza na dwa sposoby: albo równa się liczbie stanowisk użytkownika, albo wynika z obliczenia według załącznika do części 1. Obciążenie sprawdza się w dwóch układach, rozłożone na całej karuzeli oraz w całości na jednej połowie. Ten drugi przypadek jest realistyczny: na szkolnej przerwie dzieci stoją tam, gdzie akurat weszły, a nie równomiernie po obwodzie. Jak przełożyć podaną nośność na liczbę dzieci, rozpisaliśmy w tekście o nośności karuzeli.

Stanowiska użytkownika mają własne wymaganie, które daje się sprawdzić na miejscu bez przyrządów. Na krawędziach natarcia stanowisk, w wolnej przestrzeni do wysokości 1800 mm, żaden występ nie może wychodzić za pierścień badawczy. Wystająca śruba, niedocięty koniec rury albo zaczep na krawędzi siedziska to ten sam problem: coś, co zbiera zahaczającą odzież w ruchu.

Czego w części 5 nie ma, a bywa cytowane

Najczęściej powtarzana informacja o karuzelach, dopuszczalna prędkość obwodowa 5 m/s, nie ma oparcia w aktualnym wydaniu normy. W pełnym tekście EN 1176-5:2019 nie ma punktu o prędkości obrotu ani o limicie w metrach na sekundę. Prędkość występuje tam raz, w uwadze wyjaśniającej, że prędkość wynikająca z siły odśrodkowej wpływa na siłę uderzenia. Spis treści wydania 2019 i wykaz zmian wobec wydania 2008 również takiego punktu nie wymieniają.

Karta produktowa wydania z 2008 roku wskazuje istnienie punktu o prędkości obrotu, a rosyjska norma krajowa z 2013 roku, nierównoważna wobec EN 1176-5:2008, zawiera ograniczenie prędkości części ruchomych. To inne dokumenty niż aktualne wydanie europejskie, więc powoływanie się tu na PN-EN 1176-5 jest nieuprawnione.

Podobnie bywa z wartościami 50 g i 90 N/cm². Występują w normie, ale dotyczą badań udarowych krawędzi natarcia siedzisk. To test tego, co się stanie, gdy siedzisko uderzy w stojące dziecko, a nie limit przyspieszenia w czasie jazdy.

Co z części 5 sprawdza się przy odbiorze i przy kontroli?

Kontrola pomontażowa i kontrole okresowe sięgają do tych samych punktów, tylko w innym momencie życia urządzenia. Kolejność:

1. Dokumenty. Atest i deklaracja powinny powoływać się na część 5, nie tylko na EN 1176 ogólnie. Komplet dokumentów opisaliśmy w tekście o dokumentach przy zakupie karuzeli, a czym atest różni się od certyfikatu, w tekście o ateście EN 1176.
2. Prześwit na krawędzi zewnętrznej, mierzony od poziomu placu, w kilku punktach obwodu. Platforma bywa ustawiona nierówno i jeden punkt pomiaru niczego nie dowodzi.
3. Odchylenie osi obrotu od pionu przy karuzeli platformowej, do 5 stopni. Zwykle jest to kwestia wypoziomowania fundamentu, a nie konstrukcji.
4. Szczeliny i otwory na obracającej się części, włącznie z tymi przy samej platformie. Przy starych urządzeniach to miejsce, gdzie wychodzą samodzielne dospawania.
5. Zarys platformy i wystające elementy. Nic nie powinno wychodzić poza krawędź platformy ani poza pierścień badawczy na krawędzi natarcia stanowiska.
6. Nawierzchnia amortyzująca na całej strefie przyziemienia, z grubością warstwy sprawdzoną pomiarem, a nie oceną wzrokową.
7. Brak nakładania się strefy przyziemienia na strefy innych urządzeń oraz brak ogrodzenia, ławki i drzewa w strefie.
8. Zakotwienie i luzy w łożysku centralnym. Wynik wpisuje się do protokołu, a przy kontrolach okresowych do karty przeglądów.

Terminy i rodzaje kontroli reguluje część 7 normy: kontrola bieżąca, funkcjonalna co jeden do trzech miesięcy i podstawowa raz w roku. Rozpisaliśmy je w tekście o przeglądach placu zabaw, a co musi znaleźć się w protokole, w tekście o protokole odbioru placu zabaw.

Jak sprawdzić karuzelę, która stoi od lat

Bez dokumentacji nie da się stwierdzić, do którego typu urządzenie zakwalifikowano. Da się natomiast zmierzyć cztery rzeczy, które rozstrzygają sprawę szybciej niż poszukiwanie papierów.

Pierwszy pomiar to prześwit. Jeśli wypada w przedziale od 110 do 400 mm, urządzenie nie spełnia wymagania obowiązującego dla karuzeli z platformą nad gruntem, niezależnie od tego, co było w atescie sprzed piętnastu lat. Czasem wystarczy korekta nawierzchni, czasem nie da się tego naprawić bez przebudowy konstrukcji.

Drugi to strefa: odmierz 2 m od krawędzi urządzenia i sprawdź, co w tym obszarze stoi oraz czy nie wchodzi ona w strefę sąsiedniego urządzenia. Trzeci to szczeliny na platformie i przy osi, sprawdzianem o średnicy 8 mm i 25 mm. Czwarty to luz w łożysku centralnym i stan kotwy, wyczuwalne ręką przy próbie podniesienia krawędzi platformy.

Te cztery pomiary pokrywają większość uchybień, które pojawiają się w raportach z kontroli placów zabaw. Zebraliśmy je w tekście o najczęstszych nieprawidłowościach na placach zabaw. Kiedy naprawy nie da się obronić rachunkiem, opisaliśmy w tekście o wymianie starego urządzenia.